گفتگو از: صدیقه محمودی

یکی از موضوعات حساس و مهمی که در چند سال اخیر توجه اساتید دانشگاه، کارشناسان، رسانه ها، مردم و بعضی از مسئولان استانی را به خود معطوف کرده است مسئله رودخانه کارون و مشکلات بیشماری است که این رودخانه دارد. مشکلاتی از قبیل انتقال آب از سرشاخه ها، لایروبی و حتی ورود فاضلاب های شهری و صنعتی درون این رودخانه و ... ضرورت بررسی مشکلات کارون توسط کارشناسان و اساتید دانشگاه بیش از پیش احساس می شود در همین خصوص با رئیس هیئت مدیره انجمن صنفی مهندسان صنعت آب خوزستان به گفت و گو نشستیم تا واکاوی هر چه بهتری نسبت به مسائل این رودخانه داشته باشیم.

یکی از موضوعات چند سال اخیر در خصوص رودخانه کارون انتقال آب از سرشاخه های این رودخانه به استان های دیگر کشور است به عنوان کارشناسی که همیشه براساس آمار و اطلاعات قابل استناد در زمینه کارون صحبت می کنید از شما سوال می کنم که انتقال آب از سرشاخه های کارون چه تاثیرات و مشکلاتی را در پی دارد؟

-          متاسفانه موضوع انتقال آب رودخانه کارون در جریان خوبی قرار نگرفته است. در حال حاضر بیشتر به نظر می آیدکه روی کشمکش ها بحث می شود که این قضیه اصلا خوب نیست. برداشت آب از سرشاخه ها قدمت تاریخی دارد از زمان صفویه تا شیخ بهائی انتقال آب به حوزه زاینده رود وجود داشته است و در واقع این موضوع بحث جدیدی نیست. براساس مستندات تاریخی در سال 1332 اولین تونل انتقال آب احداث می شود و در سال 1364 نیز توسط دولت های مختلف پیگیری می شود. اما یک تفاوت بسیار عمده در این سالها وجود دارد و آن علم روزی است که امروز نزد کارشناسان وجود دارد. در هیچ زمانی به اندازه امروز دانش اطلاعاتی در خصوص آب وجود نداشته زیرا این بحث بسیار فنی است و باید زاویه نگاه نیز فنی و علمی باشد هر چند تاثیرات اجتماعی و سیاسی این موضوع نیز باید مدنظر قرار گیرد. در اینجا از نظر فنی سوالی پیش می آید اینکه آیا آبی برای انتقال وجود دارد یا خیر؟ وقتی بتوانیم به این سوال پاسخ بدهیم مشکلات دیگری وجود نخواهد داشت. 

در واقع شما با انتقال آب در صورتی که منابع آبی موجود باشد، مخالفتی ندارید؟

-         اصلا چنین بحثی را که شک و تردید ایجاد می کند قبول ندارم زیرا بحث انتقال آب با شک و تردید و این نوع سوالات دنباله دار می شود. در زمینه انتقال آب در ابتدا بحث آب شرب مطرح شد اما در ماه های اخیر می بینیم که به صراحت اعلام می شود که انتقال آب برای احیای کشاورزی صورت می گیرد. در واقع کسانی که بر این انتقال پافشاری می کنند از پوسته خود خارج شدند و با صراحت هدف از انتقال آب را بیان می کنند. مدیرعاملی که مسئولیت مستقیم دارد در جلسه ای علناً بیان کرده که اراضی قابل کشت کشاورزی استان اصفهان 400 هزار هکتار است که به دلیل محدودیت منابع آب 200 هزار هکتارآن قابل کشت نیست که باید این 200 هزار هکتار را احیا کنیم. در کرمان صراحتاً به بحث توسعه باغ های پسته اشاره می شود نه نگهداری و حفظ باغ های موجود. من با بحث انتقال آبی که شرط بگذاریم که چنانچه آب وجود داشته باشد قابل انتقال است مخالفم چون فرض اولیه بر اساس مطالعات دقیق و دلایل علمی رد شده ، دلیلی برای ایجاد شک و شبه نیست زیرا اصلاً آبی برای انتقال وجود ندارد. 

از آنجایی که انتقال آب کارون یک بحث ملی است می خواهم بدانم میان مخالفان بحث انتقال کارشناسانی غیر از کارشناسان خوزستانی وجود دارد؟

-         از آنجایی که بحث ملی است کارشناسان بسیاری که خوزستانی هم نیستند در این خصوص نظر دادند و مخالفند زیرا تجربیات موفق در این زمینه وجود ندارد. تفاوت عمده ای که میان اطلاعات قدما با متاخرین وجود دارد ، موجود بودن 50 سال آمار منابع آبی است که از چهارمحال بختیاری، لرستان و کهگلویه و بویراحمد تا استان خوزستان جاری می شود است. قطعا در زمان شیخ بهائی و در دوره ی صفویه چنین آماری وجود نداشته چنانچه مصارف کنونی که بخواهد پاسخگوی نیاز های جامعه کنونی کشور باشد هم در پایین دست این رودخانه ها وجود نداشته است. توسعه به شکل امروزی نبود و سرمایه گذاری که در خوزستان روی حوزه های آب ریز داریم نیز به این شکل نبوده است. 

چطور می شود آبی در سرشاخه وجود نداشته باشد اما بحث انتقال آن  به این صورت پیگیری شود آیا راه حلی برای برون رفت از این مشکل هست؟

-         تنها راه برون رفت تلاش کارشناسان،  مسئولان و نمایندگان استان در آگاه سازی هر چه بیشتر مسئولان کشوری است که می تواند به جلوگیری از این وضعیت پایان دهد. طبق مطالعات انجام شده در سرشاخه ها منابع آب اضافی نداریم ولی سوالی در اینجا باقی می ماند که با وجود طرح های متعدد بر رودخانه کارون چرا وزارت نیرو مجوز پروانه تخصیص آب یا پروانه بهره برداری که اجازه می دهد یک میزان مشخص آب برای یک طرح اختصاص داده شود را علیرغم سرمایه گذاری های سنگینی که در این بخش صورت گرفته را برای طرح های خودشان در خوزستان صادر نمی کند؟ اگر مجوزهای تخصیص آب را بدهند خود وزارت نیرو متوجه می شود در هیچ کدام حوزه های آبریز خوزستان آب اضافه نداریم.

راه حل دیگری که بتوان به توسعه کشاورزی استانهایی چون اصفهان و کرمان پرداخت جز انتقال آب از رودخانه کارون وجود ندارد یا اینکه هست؟

-         در دنیا تمام اقدامات برای ذخیره سازی آب انجام می شود سوال است چرا طرح های  آبخیز داری در سرشاخه ها انجام نمی شود که ما سفره های آب زیرزمینی مان را بیشتر غنی بکنیم ومنابع آبی مان را از این طریق تامین کنیم. اگر چشمه سارها همیشگی باشند و آب ذخیره بشود در واقع مثل این است که مخازنی را پر از آب کردید که در زیر زمین قرار دارد. از جمله مزیت های این کار کیفیت خوب و هدرروی کمتر آب است. درکشور های صاحب علم اول آبخیزداری را انجام می دهند اما در کشورمان عادت کردیم شیپور را از سر گشادش بزنیم وقتی نام آبخیزداری آورده می شود به فکر احداث سدهای کوچک می افتیم. یکی دیگر از راه های برون رفت استان های مرکزی کشور برای تامین آب بیشتر استفاده از آب مجازی و احداث گلخانه در استانهای سردسیر به عنوان یک مزیت است که می توان راندمان آب را تا 90 درصد افزایش داد. یعنی بیش از دو برابر می توانیم از آب موجود این استان ها استفاده کنیم. اگر این میزان سرمایه گذاری انجام شود دو میلیارد و سیصد میلیون مترمکعب آب جدید تولید می شود بدون اینکه طرح انتقال آب داشته باشیم. درواقع با پیش رفتن به سمت تغییر در کشت می توان دوبرابر محصول تولید کرد و از آب نیز دو برابر استفاده کرد. در صورتی که اصلا به چنین طرح های علمی توجه نمی شود اما طرح انتقال آب کارون از سرشاخه ها به هر صورتی که شده با لابی های مختلف پی گیری می شود. متاسفانه مسئولان وزارت نیرو حتی گوش به حرف کارشناسانی که ذی نفع هم  نیستند نمی دهد.

یکی دیگر از مسائل مرتبط با کارون که شاید انتقال آب هم در آینده بر آن تاثیر سوئی داشته باشد، مشکلات زیست محیطی رودخانه کارون است. متاسفانه در تابستان ها بوی بدی از این رودخانه متصاعد می شود که بسیاری از مسئولان در این خصوص حاضر به جوابگوئی نیستند،  آیا دلیل مشکلات این چنینی کارون فاضلاب هایی است که به این رودخانه ریخته می شود؟

-         قطعا به دلیل فاضلاب هاست. در یک همایش علمی که برگزار کردیم مقاله ای در خصوص وضعیت زیست محیطی کارون نشان می داد که با کاهش آب در رودخانه کاورن افزایش گونه های مقاوم جلبک ها و خزه هایی را داریم که عامل آن بوی بد هستند به خاطر اینکه دبی فاضلاب های شهری کاهش پیدا نمی کند اما کاهش آب رودخانه را داریم. یکی از بخش های عمده ناشی از ریختن فاضلاب های شهری است که وزارت نیرو باید به این مشکل فکر کند و سیستم تصفیه فاضلاب را در تمام شهرها راه اندازی بکند. برای من سوال است چطوری می شود اینقدر ناهماهنگی در احداث سیستم های فاضلاب یک کشور وجود داشته باشد. در استانی سال گذشته اعلام می شود نصب ششمین سامانه تصفیه فاضلاب انجام شد( سامانه در اینجا به معنی سیستمی است که به جمع آوری و تصفیه فاضلاب می پردازد). آیا می شود در یک استان ششمین سامانه تصفیه فاضلاب احداث شود اما در خوزستان تاکنون  حتی یک موردنصب چنین سیستمی را نداشتیم. این تبعیض از کجا ناشی می شود؟!

یعنی شما مشکل امروز زیست محیطی کارون را کم کاری مسئولان استان می دانید؟

-         قطعا ًهر چند لابی هایی که در اخذ بودجه ها در کشور وجود دارد نیز چنین بحث هایی را به وجود می آورد. سال گذشته بودجه توسعه منابع آب استان 23 درصد کاهش داشت اما آذربایجان غربی که زادگاه وزیر نیروی قبلی بوده است 2 و نیم برابر افزایش بودجه داشته است و زادگاه دوستان در سازمان مدیریت منابع آب یعنی استان کرمانشاه دو برابر شده است. این در حالی است که اعتبارات خوزستان بیشتر جابه جا می شود تا افزایش یابد. درواقع زمانی که بحث آبرسانی راه افتاد خوزستان جزو آخرین استان ها بود. آبرسانی در بسیاری از استان ها مراحل نهایی اش را طی می کند و اکثر طرح هایشان انجام شده و آبرسانی هایشان در مراحل جزئی یا تکمیلی است. در حالی که در خوزستان طرح های آبرسانی اصلی را هنوز اجرا نکردیم. این موضوع برعهده شرکت اب وفاضلاب خوزستان بود که انجام نشد و در سال 84 به سازمان اب و برق خوزستان منتقل شد که بخش عمده ای از اعتبارات شبکه های آبیاری زهکشی جابجا و به این بخش تعلق گرفت که با این حساب جابه جایی اعتبارت داشتیم نه افزایش.

از آنجایی که آب شرب بسیاری از مردم استان از رودخانه کارون است کمی در خصوص کیفیت این آب توضیح دهید؟

-         وقتی آب 400 متر در هوای آزاد در حضور آفتاب حرکت کند در آن خود پالایی صورت می گیرد اما این خودپالایی شامل فلزات سنگین که توسط پساب  صنایع در آب ریخته می شود، نیست. از سوی دیگر یکی از آلوده سازترین منابع آب در خوزستان نفت است که صنایع نفت با دارا بودن مواد شیمیایی و فلزات سنگین، بدهی بزرگی را به مردم خوزستان به خاطر آلودگی آبها ایجاد می کنندولی آنرا پرداخت یا جبران نمی کنند. زمستان سال 87  بر اثر حادثه ای 10 هزار بشکه نفت خام در رودخانه کرخه نشت کرد. بر طبق آمار شرکت نفت تنها سه هزار بشکه جمع آوری شد. این میزان نفت در آب می تواند خطرات بسیاری برای مردم داشته باشد. نفت خام 120 نوع ماده خطرناک دارد.طبق آخرین تحقیقات انجام شده مشخص شد که نفت قابل نفوذ به گیاهان است و این در حالی است که محصولات گیاهی خوزستان بدون هیچ نظارتی وارد بازار می شوند. 

یعنی نظارت و آزمایشی بر این مواد غیر مجاز و خطرناک در آب های استان صورت نمی گیرد؟

- در خوزستان اندازه گیری فلزات سنگین که هنگام آزادسازی پساب های صنایع در آب انجام می گیرد ، متاسفانه به صورت دائمی اندازه گیری نمی شود و بیشتر مقطعی آزمایش می گردد  در واقع هر ماه یک آزمایش انجام می شود و نشان  می دهد که این فلزات زیر حد مجاز است یا خیر. این در حالی است که در بسیاری از مقاطع رهاسازی به صورت ناگهانی است  و از آنجایی که برداشت آب شرب دائمی است این نبود اندازه گیری همیشگی بسیار خطرناک است بنابراین اندازه گیری باید هرروزه صورت بگیرد.