خبرگزاری فارس: اروندرود یكی از معدود رودهای مهم و استراتژیك خاورمیانه است كه روزگاری محل تردد بزرگ‌ترین كشتی‌های تجاری دنیا بود كه به دلیل بروز اختلافات و جنگ تحمیلی در بیش از چهار تا پنج دهه گذشته، امروز به رودخانه‌ای مملو از شناورهای تركش خورده تبدیل شده و آینده آن را با خطرات جدی روبه‌رو كرده است.

به گزارش خبرگزاری فارس از جنوب خوزستان، اروند واژه فارسی میانه بوده و به معنای بزرگ و پرشكوه آمده است و در دوران باستان به همه طول دجله و اروند امروزی گفته می‌شود.
اگر اروند را با تلفظ اوروند بخوانیم به معنای آب رونده یا رودخانه است.
اروندرود رودخانه پهناور و پرخروشی است كه در شهرستان خرمشهر و آبادان جاری است و یكی از رودخانه‌های مرزی ایران و عراق است.
طول بخش مرزی این رودخانه 84 كیلومتر است. اروندرود از تلاقی رودخانه‌های دجله و فرات در نقطه‌ای به نام قرنه در 110 كیلومتری شمال باختری آبادان تشكیل می‌شود و به سوی جنوب خاوری از كنار شهر بصره می‌گذرد، سپس وارد خاك عراق می‌شود، شهرستان خرمشهر و آبادان را طی می‌كند و سپس در هشت كیلومتری جنوب اروند كنار به خلیج فارس می‌ریزد.
ریزشگاه اروندرود در ایران شهر اروندكنار و در عراق شهر فاو است.
اروندرود كه به آن رودخانه وحشی نیز گفته می‌شود از قدیم الایام مورد كشمكش ایران و عراق بوده و در طول جنگ تحمیلی نیز مورد كشمكش قرار گرفته است؛ رودخانه‌ای كه بسیاری از رزمندگان برای دفاع از آن جان خود را از دست داده‌اند.

*بروز اختلافات بر سر حق كشتیرانی در اروندرود
در 13 تیرماه 1316 قراردادی بین دو كشور ایران و عراق منعقد شد كه طبق آن حق كشتیرانی در سراسر اروند به استثنای پنج كیلومتری از آب‌های آبادان تا خط تالوگ به دولت عراق واگذار شد.
بدین ترتیب نخستین قرارداد در حوزه اروندرود كه در چارچوب اهداف دولت بریتانیا بر ایران تحمیل شد و مالكیت عراق بر تمام اروندرود به استثنای آن پنج كیلومتر گسترش یافت ولی با كودتای عبدالكریم قاسم در آذر 1338 اروندرود به بحرانی حاد در روابط ایران و عراق مبدل شد.
روابط دو كشور در شرایطی وارد بحران جدیدی شد كه حسن البكر(رئیس رژیم كودتای عراق) ادعای حاكمیت مطلق عراق براروندرود را مطرح كرد و مقامات بعثی تصمیم گرفتند اسناد و مدارك كشتی‌هایی را كه وارد اروندرود می‌شوند بازرسی كنند. به دنبال این تصمیم در 26 فروردین 1348 وزارت امور خارجه عراق آبراه اروندرود را جزو جدانشدنی خاك عراق نامید و از ایران خواست پرچم‌های خود را از روی كشتی‌ها پایین بیاورد. به دنبال این اقدام دولت ایران در اردیبهشت 1348 عهدنامه مرزی 1937 را ملغی و تمایل خود را به انعقاد قراردادی مبتنی بر خط تالوگ اعلام كرد.
این رویداد روابط دو كشور را تا حد برخورد نظامی پیش برد، ولی با میانجیگری هواری بو مدین رهبر الجزایر در سال 1965 تا 1978در جریان اجلاس سران اوپك، در این قضیه توافقاتی صورت گرفت كه بعدها با وقوع انقلاب اسلامی این اختلافات پایان یافت، زیرا به موجب بیانیه الجزایر و با پذیرش خط تالوگ به عنوان خط مرزی دو كشور عملاً حاكمیت ایران بر اروندرود پذیرفته شد. ولی این موضوع پس از استقامت مردم ایران در 23 مرداد 1369 صدام حسین (رئیس جمهور معدوم عراق) با ارسال نامه‌ای به اكبرهاشمی رفسنجانی (رئیس جمهور وقت ایران) تمام شرایط ایران را برای برقراری صلح میان دو كشور پذیرفت. بدین ترتیب صدام حسین برای صلح با جمهوری اسلامی به پذیرش معاهده‌ای تن داد كه زمانی با لغو آن جنگ علیه جمهوری اسلامی را آغاز كرده بود و بدین ترتیب اروند رود جزو جدانشدنی خاك ایران شد.

*اروند و مشكل جدی بلاتكلیفی لایروبی
با این وصف سرنگونی رژیم بعث عراق توسط آمریكا و هم‌پیمانانش در سال 2003، منطقه خاورمیانه را وارد مرحله تازه‌ای از تعاملات و روابط میان ایران و عراق كرد.
دولتمردان جدید عراق كه از متحدان ایران محسوب می‌شدند، قدرت را به دست گرفتند. با این وجود و با گذشت زمان، برخی از آنها مانند جلال طالبانی رئیس جمهور این كشور خواستار تجدیدنظر در معاهده 1975 شدند. درخواستی كه واكنش شدید ایران را در پی داشت و به نظر می‌رسد كه این درخواست بیشتر توسط مشاور امنیتی وقت ریاست جمهوری عراق و استراتژیست‌های انگلیسی به ایشان تلقین شده بود، چراكه مانند 200 سال گذشته، انگلیسی‌ها همچنان خواستار حضور و نفوذ در خلیج فارس و اروندرود بودند تا جایی كه در سال 1386 با توقیف دو قایق گشتی آنها در آب‌های سرزمینی ایران در اروندرود؛ 15 سرنشین آن‌ها دستگیر و پس از جنجال رسانه‌ای و بین‌المللی گسترده آزاد شدند.

*طفره رفتن عراقی‌ها در مشاركت برای لایروبی اروند
نایب رئیس كمیسیون انرژی مجلس می‌گوید: عراقی‌ها برای عدم مشاركت در لایروبی اروند با طرح موضوعات غیر منطقی بهانه‌جویی می‌كنند.
عبدالله كعبی خواستار آغاز عملیات لایروبی آبراه اروندرود با مشاركت طرف عراقی بر اساس قرارداد 1975 الجزایر شد و اظهار داشت: با وجود موافقت ایران برای آغاز عملیات لایروبی آبراه اروندرود، متاسفانه طرف عراقی به بهانه‌های مختلف از مشاركت در این طرح سر باز می‌زند.
وی با اشاره به اینكه لایروبی اروندرود می‌تواند به رونق اقتصادی بنادر آبادان و خرمشهر بینجامد، تصریح كرد: تا زمانی كه طرف عراقی تمایلی به مشاركت در این طرح عظیم نداشته باشد ما نیز نمی‌توانیم كاری انجام دهیم.
نماینده مردم آبادان در مجلس شورای اسلامی خواستار مذاكره دو كشور در سطح سران به منظور آغاز عملیات لایروبی اروندرود شد و گفت: مسائل داخلی عراق و فشارهای خارجی بر این كشور نیز در اجرایی نشدن این طرح موثر است.

*عدم آمادگی عراقی‌ها برای لایروبی اروندرود
معاون امور دریایی سازمان بنادر و دریانوردی گفت: عراقی‌ها به دلیل برخی مشكلات هنوز آمادگی لایروبی اروندرود را ندارند.
سعید ایزدیان در خصوص لایروبی اروند و عدم تمایل طرف عراقی اظهار داشت: نمی‌توانیم بگوییم طرف عراقی تمایلی به لایروبی اروندرود ندارد، اما وجود برخی موانع و مشكلات، آنها را از پرداختن به این موضوع دور كرده است.
وی افزود: عراقی‌ها برای لایروبی تمایل دارند، اما شاید بتوان گفت در حال حاضر آمادگی كامل در این زمینه را ندارند.
معاون امور دریایی سازمان بنادر و دریانوردی خاطرنشان كرد: برای لایروبی اروندرود باید دفتر CBC در بندر خرمشهر مستقر شود تا دو طرف بتوانند هماهنگی‌های لازم برای لایروبی اروندرود را انجام دهند.
ایزدیان تصریح كرد: شاید بتوان گفت بخشی از تعلل پیش آمده در لایروبی اروندرود ناخواسته بوده است.
وی در خصوص اظهارات وزیر نیرو درباره تامین هزینه‌های لایروبی اروند توسط این وزارتخانه اظهار داشت: وزارت نیرو در بحث لایروبی اروند قاعدتاً نقشی ندارد.
معاون امور دریایی سازمان بنادر و دریانوردی گفت: ممكن است از نظر آب‌رسانی در منطقه و تجهیزات و تاسیساتی كه در محل وجود دارد، اظهارنظرهایی صورت گرفته باشد، در غیر این صورت این موضوع ارتباطی با آن وزارتخانه ندارد.
معاون امور دریایی سازمان بنادرو دریانوردی در خصوص راه‌اندازی سیستم شناسایی و ردیابی از راه دور كشتی‌ها ( LRIT )گفت: مهلت راه‌اندازی این سیستم تمدید شده و در این ارتباط نیز توافقی بین كشورها صورت گرفته است.
سعید ایزدیان همچنین در خصوص راه‌اندازی سیستم LRIT گفت: به دلیل اینكه بسیاری از كشورهایی كه الزام به نصب سیستم داشتند، نتوانستند در زمان تعیین شده اقدام به نصب و راه‌اندازی سیستم LRIT كنند، این فرصت به تمام این كشورها داده شده است كه اقدامات لازم را در این زمینه انجام دهند.
وی بدون اشاره به مدت زمان تعیین شده، افزود: از آنجا كه تجهیز شناورها به سیستم LRIT برای سازمان بنادر و دریانوردی الزامی است، درصدد تاسیس مركز ملی دیتا در كشور هستیم.
ایزدیان خاطرنشان كرد: برای اینكه بتوانیم این سیستم را در كشور مستقر كنیم، با شركت‌های مطرح در این زمینه مذاكراتی انجام شده است، به نحوی كه در آینده‌ای نزدیك قرارداد برای استقرار مركز ملی دیتا و به نتیجه رساندن سیستم LRIT منعقد می‌شود.
وی با بیان اینكه از نظر اجرایی برای راه‌اندازی این سیستم با مشكلی مواجه نیستیم، افزود: قرار بود شناورهایی كه به این سیستم مجهز نیستند، توقیف شوند، اما این ضرورت برداشته شد و توافق غیر رسمی برای اعطای فرصت دوباره برای نصب سیستم LRIT به همه كشورها داده شد.
ایزدیان ادامه داد: با راه‌اندازی این سیستم در كشور شناسایی مشخصات كشتی، موقعیت جغرافیایی و ردیابی كشتی‌ها از این طریق امكان‌پذیر می‌شود.

* وعده تحقق‌نیافته اختصاص اعتبار برای لایروبی
وزیر سابق نیرو سال گذشته گفته بود: بعد از 20 سال انتظار مردم برای تعیین تكلیف اروندرود و برای شكوفایی مجدد این آبراه حیاتی، دولت برای لایروبی آن اعتباراتی را از ردیف بودجه 88 اختصاص داده است.
پرویز فتاح در حاشیه بازدید از تاسیسات آب‌رسانی خرمشهر و آبادان در گفت‌وگو با خبرنگار فارس در آبادان افزود: دولت نهم از بدو كار خود مذاكرات خود را برای تعیین تكلیف لایروبی اروند‌رود و كارون با مقامات عراقی آغاز كرد كه در مدت اخیر توافقات خوبی بین طرفین حاصل شد.
وی خاطرنشان كرد: رودخانه كارون بهترین بستر برای كشتیرانی و جذب توریست بوده كه متاسفانه این رودخانه بی‌نظیر تاكنون مورد بی‌مهری قرارگرفته است.
وزیر سابق نیرو بدون اشاره به میزان اعتبارات اختصاص یافته تصریح كرد: با توجه به اعتبارات خوب در نظر گرفته شده، لایروبی اروندرود و كارون در سال‌جاری اجرایی خواهد شد.
وعده لایروبی وزیر وقت نیرو تنها در ساحل كارون تا حدودی تحقق یافت، اما لایروبی اروند به دلیل عدم تمایل جدی عراقی‌ها همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.

*نگرانی كارشناسان زیست محیطی در خصوص آینده اروند
به هر حال برخی كارشناسان زیست محیطی با اشاره به وضعیت آلودگی رودخانه اروند و همچنین رود كارون می‌گویند: این رودخانه‌ها با داشتن هزاران تن رسوبات و ضایعات در بستر خود‌،‌ حال و روز خوبی ندارند‌.
استاد دانشگاه و پژوهشگر دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر در این زمینه می‌گوید: سال 56 كه آخرین لایروبی رودخانه اروند انجام شد، عمق این رودخانه 10 متر بود، در حالی‌كه امروز عمق این رودخانه به چهار متر كاهش یافته است‌.
صدری‌نسب‌‌ می‌افزاید: ایران می‌تواند از طریق اروندرود و كارون صادرات و واردات را مانند گذشته رونق دهد‌.
وی خاطرنشان كرد: این رودخانه مهم از سال 56 تاكنون لایروبی نشده‌ و هماهنگی با مقامات عراقی برای لایروبی این رودخانه بسیار ضروری است، در غیر این صورت شاهد خسارت‌های جبران‌ناپذیری خواهیم بود‌.
این استاد دانشگاه می‌افزاید: هم‌اكنون تنها از 10 درصد ظرفیت این رودخانه‌ها استفاده می‌شود در حالی كه از سال 50 تا 56 كه اوج شكوفایی اقتصادی این رودخانه‌ها بوده است از 80 درصد ظرفیت این رودخانه‌ها استفاده می‌شد‌.
پرویز باورصاد، رئیس دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر نیز درخصوص درجه اهمیت این رودخانه‌ها گفت: وجود این رودخانه‌ها به غیر از نعمت دسترسی به آب‌های آزاد و بین‌المللی‌، بستری مناسب برای اشتغالزایی‌، جذب سرمایه‌گذاری‌، ایجاد اماكن تفریحی پررونق‌،‌ تامین آب آشامیدنی و كشاورزی و در مواردی برق مصرفی است‌.
آنچه كه مسلم است با مرگ تدریجی رودخانه‌ها‌، استعدادهای خدادادی شهرهای آبادان و خرمشهر در دسترسی به كشورهای حوزه جنوبی خلیج‌فارس و عراق‌، آب‌های بین‌المللی، امكان جذب سرمایه‌های تجار و بازرگانان و گسترش مبادلات اقتصادی رو به افول است‌.
همچنین به نظر می‌رسد نزدیك بودن بنادر آبادان و خرمشهر به مركز كشور در مقایسه با بنادری چون چابهار و بوشهر، ضرورت‌ سیاست‌گذاری مناسب برای ایجاد منطقه آزاد تجاری در آبادان و خرمشهر را اجتناب‌ناپذیر كرده است.
بنابراین به نظر می‌رسد مسئولان نباید از پیامدهای كم‌توجهی به چنین مناطقی كه دارای اهمیت ژئوپلتیك و تركیب جمعیتی خاصی است غفلت كنند.
بنا به اعتقاد اغلب كارشناسان تا 20 سال آینده منابع درآمدی حاصل از نفت را مانند امروز نخواهیم داشت بنابرین توجه و نگاه ویژه به لایروبی و توسعه دریامحور كه بهترین و ارزان‌ترین حمل‌و‌نقل جهانی به‌شمار می‌رود، امری توجیه‌ناپذیر و ضروری به نظر می‌رسد‌.
اما آنچه كه در بیان این نباید فراموش كرد این است كه عدم تمایل عراقی‌ها به سرمایه‌گذاری در لایروبی اروند را در اعمال فشارهای كشورهای اشغال‌گرغربی باید جستجو كرد، چرا كه عراقی‌ها به خوبی می‌دانند بدون لایروبی اروند امكان احیای تجارت خارجی و همچنین صادرات نفت آنها از مسیر ارزان‌قیمت دریایی امری غیر ممكن است.
گزارش از عارف دورقی