با وجود احداث سدهای متعدد در خوزستان که اتفاقا در پهنه لرزه خیز زاگرس نیز قرار دارند ، در این استان ،تاکنون مطالعات مربوط به لرزه های القایی انجام نشده است.به اعتقاد کارشناسان ، این رویداد ، نیاز به انجام مطالعات و پژوهش های گسترده در خوزستان دارد که متاسفانه تاکنون به هر دلیل صورت نگرفته است.
آب نما نیوز : چندی پیش سایت جهان نیوز به نقل از آخرین نیوز ، گزارشی در باره وقوع زلزله های مکرر سال گذشته در خوزستان به ویژه طی ماه های انتهایی سال انعکاس داده است که عواقب دستکاری بیش از حد در طبیعت را به ما هشدار می دهد.
یک منبع آگاه در ستاد حوادث غیرمترقبه کشور در این زمینه به آخرین نیوز می گوید: در سال گذشته 33 مورد زلزله در استان خوزستان به وقوع پیوست که 20 مورد از این زمین لرزه ها در ماه های بهمن و اسفند روی داد .یعنی بطور میانگین هر سه روز یک زمین لرزه . ضمن این که قدرت زمین لرزه از 2 تا 5 و 2 دهم ریشتر متفاوت بود و شهرستـان اندیمشـک در یک روز هفت بار لرزیده است .
این منبع مطلع همچنین ساخت بیش از حد سد در خوزستان را یکی از علل بروز زلزله های غیرمعمول عنوان کرده و گفته است : هرچند مسئولان از بیان موضوع خودداری می کنند اما وقوع این همه زمین لرزه به علت آبگیری سدها در 6 ماه دوم سال در این استان است . ذخیره میلیاردها متر مکعب آب در مخازن ســدها ، فشار بیشتری به گسل های اطراف وارد می کند و با آزاد شدن انرژی زمین ، زلزله هایی به وقوع می پیوندد ...
اما این که آیا به راستی ساخت سدهای متعدد در خوزستان منجر به وقوع زلزله های مکرر شده و یا عوامل دیگری همچون حفاری چاه های نفت و گاز ، ساخت نیروگاه اتمی و غیره در این رویداد دخیل بوده است ، به درستی مشخص نیست و ابعاد این قضیه با وجود اظهار نظرهای مختلف کارشناسان همچنان پنهان مانده است.
گرچه این موضوع که آبگیری سدها می تواند منجر به بروز لرزه های خرد و یا به عبارت دیگر زلزله هایی از نوع القایی شود ، توسط زمین شناسان همواره تایید می شود اما به گفته دکتر آرش برجسته ، رییس گروه زمین شناسی و ژئوتکتونیک سازمان آب و برق خوزستان ، داده های علمی مستند درباره پیوند زمین لرزه های استان با دریاچه سدها وجود ندارد.
به اعتقاد وی این رویداد ، بیشتر نیاز به انجام مطالعات و پژوهش گسترده در خوزستان دارد که متاسفانه تاکنون به هر دلیل صورت نگرفته است.
زمین لرزه های القایی معمولا بر اثر آبگیری سدها و یا تغییرات ناگهانی سطح آب دریاچه های پشت سدها و نیز تزریق آب به داخل زمین و یا استخراج آنها به ویژه در جاهایی که گسل های فعال وجود دارد ، ایجاد می شود. در واقع دلیل اصلی این لرزه ها را می توان بارگذاری سریع بر روی زمین و یا برداشتن ناگهانی بار زیادی از روی آن ذکر کرد .
ساخت سد در واقع وضعیت طبیعی محیط رودخانه را به هم می زند چرا که قبل از ساخت سد یک رودخانه هرگز فشارهای ناشی از جمع شدن آب پشت سد را تحمل نکرده است. بنابراین اگر نیروهای قابل توجهی بر کوه های اطراف رودخانه وارد شود ، پس از طی حد تحمل ، انرژی ذخیره شده خود را به صورت امواج لرزه ای آزاد می کند. مراکز این لرزش ها در کف مخزن یا در مجاورت کف آن و در عمق صفر تا سه کیلومتری است که به زلزله های القایی موسومند.
جالب است بدانیم که با وجود احداث سدهای متعدد در خوزستان که اتفاقا در پهنه لرزه خیز زاگرس نیز قرار دارند ، در این استان ، مطالعات مربوط به لرزه های کوچک اصلا صورت نگرفته است.
دکتر برجسته در این زمینه توضیح می دهد: در مطالعات موردی دیده شده که در پشت سدهای کارون 4 و 3 ، به دلیل وجود سیستم های شکستگی متعدد و نیز خرد بودن منطقه از نظر زمین ساختی ، بعضا آب دریاچه در این این شکستگی ها نفوذ کرده و منجر به بالا رفتن فشارمنفذی سنگ شود که این حالت به خرد شدن سنگ و نیز آزاد شدن انرژی موجود در آن کمک می کند.
وی البته به این موضوع نیز اشاره می کند که در عمل زلزله های بزرگی در پهنه زاگرس – که جزو پویا ترین پهنه های لرزه خیز ایران نیز محسوب می شود - به وقوع می پیوندد اما سازندهایی مانند سازند گچساران به دلیل نمکی و تبخیری بودن ، نقش میرا کننده را ایفا کرده و از شدت این گونه زلزله ها می کاهند.
البته نکته قابل توجه این است که در ارتباط با احداث سد ، تنها آبگیری نیست که می تواند زمین لرزه القایی را به وجود آورد ، بلکه گاهی رهاسازی نیز منجر به وقوع این رویداد می شود.
دکتر برجسته در این زمینه توضیح می دهد: هنگامی که نیاز به رهاسازی ناگهانی آب سد داریم ، اگر تمامی دریچه های مربوط به رهاسازی آب باز شود - به دلیل این که تراز آب پشت سد به طور ناگهانی از یک ارتفاع مشخص پایین تر می آید - این امر منجر به برداشتن فشار ناگهانی از سنگ شده و لرزش القایی را منجر می شود.
وی همچنین اضافه می کند: زمین لرزه های القایی متناسب با سدها و در پیوند با دریاچه سدها ، معمولا بین 4 تا 6 ریشتر و از نوع متوسط رو به بالاست. ضمن این که گسل هایی که در این رابطه دچار حرکت و زلزله را ایجاد کرده اند بیشتر از نوع گسل های نرمال ( عادی ) بوده که برداشتن ناگهانی یا اضافه شدن ناگهانی فشار آب در جهت نیروی گرانی ، به راحتی می تواند آنها را به حرکت در آورد.
در هر صورت با توجه به این که به نظر می رسد بررسی زمین لرزه های القایی در مخازن سدهایی که ژرفای بیش از 100 متر و یا حجم بیش از یک میلیارد متر مکعب دارند ، ضروری به نظر می رسد ، طبیعی است که در استانی مانند خوزستان که مخزن سدهای آن تنها بر روی رودخانه کارون ، حدود 300 کیلومتر را شامل می شود ، انجام پروژه های مطالعاتی در این زمینه ضروری است و از متولیان و دست اندرکاران انتظار بیشتری می رود.